Chào mọi người, mình là Tiến đến từ Classmethod Danang. Sau đây là những dòng suy của chính mình về cuộc sống mà có lẽ khi đọc, các bạn cũng sẽ thấy được sự tương quan trong câu chuyện của chính mình.

Cây đàn guitar của tôi đã dựng ở góc phòng gần hai năm. Tôi mua nó với đầy quyết tâm, xem vài video hướng dẫn, tập được đúng ba hợp âm rồi dừng lại. Mỗi lần ai đó hỏi sao không tập tiếp, tôi đều có sẵn một câu trả lời, và nó luôn hiệu nghiệm:

"Tôi chưa có thời gian."

Câu đó dập tắt mọi thắc mắc, kể cả của chính tôi. Nghe rất thật. Ngày nào cũng bận, tối về thì mệt, cuối tuần thì có cả tá việc không tên. Ai mà rảnh để ngồi tập đàn. Nhưng có một buổi tối, sau khi lướt điện thoại gần hai tiếng đồng hồ mà không nhớ mình đã xem những gì, tôi chợt nhận ra câu nói quen thuộc kia có gì đó không ổn. Tôi không phải là không có thời gian. Tôi vừa mới có tận hai tiếng.

Câu nói dễ chịu nhất trên đời

Hãy thử một trò chơi nhỏ. Lần tới khi bạn định nói "Tôi chưa có thời gian làm việc đó", hãy thay nó bằng một câu khác:

"Việc đó không phải là ưu tiên của tôi."

Cùng một sự thật, nhưng cảm giác khác hẳn. "Tôi chưa có thời gian gọi điện về cho bố mẹ" nghe như một hoàn cảnh đáng thương mà bạn là nạn nhân. "Gọi điện cho bố mẹ không phải ưu tiên của tôi tuần này" nghe thẳng thắn tới mức khó chịu, và chính sự khó chịu đó mới là điều đáng chú ý.

Cách nói lại này được nhắc tới nhiều trong các sách về quản lý thời gian, đáng chú ý là các tác phẩm của Laura Vanderkam. Ý chính rất đơn giản: với hầu hết chúng ta, thời gian không hề khan hiếm theo nghĩa tuyệt đối. Một tuần của tất cả mọi người đều có 168 giờ, không ai nhiều hơn ai một phút nào. Cái thực sự khan hiếm là sự chú tâm và thứ tự ưu tiên. Khi bạn nói không có thời gian cho một việc, gần như luôn luôn là vì bạn đã dùng khoảng thời gian đó cho một việc khác mà lúc ấy bạn thấy quan trọng hơn, dù đó chỉ là nằm dài lướt mạng xã hội.

Điều này bản thân nó không xấu. Nghỉ ngơi cũng là một nhu cầu chính đáng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ta dùng ngôn ngữ về thời gian để khỏi phải thừa nhận rằng mình vừa đưa ra một lựa chọn. Vì một khi đã gọi tên nó là lựa chọn, bạn buộc phải đối diện với câu hỏi khó hơn nhiều: tại sao thứ tôi nói mình yêu thích lại luôn xếp sau thứ tôi chẳng mấy bận tâm?

Thời gian không co giãn, ưu tiên thì có

Chúng ta hay hình dung thời gian như một chiếc túi có thể nhét thêm nếu khéo xếp. Thực tế nó giống một chiếc ly đã đầy. Mỗi giờ rót cho việc này là một giờ phải đổ bớt việc khác đi. Không có chuyện thêm giờ, chỉ có chuyện đổi giờ.

Cho nên khi bạn nghe ai đó, hoặc chính mình, nói chưa có thời gian đọc sách, chưa có thời gian đi bộ buổi sáng, chưa có thời gian học ngoại ngữ, thông tin thật sự nằm ở chỗ khác: cái gì đã lặng lẽ chiếm mất khoảng thời gian đó.

Đứng sau câu "chưa có thời gian" thường là một trong ba lý do khác nhau.

Thứ nhất là ưu tiên ngầm. Việc đó thật ra không quan trọng với bạn bằng những việc khác, và câu nói chỉ là cách nói giảm nói tránh. Đây là trường hợp nhẹ nhàng nhất, miễn là bạn ý thức được mình đang chọn.

Thứ hai là sự né tránh. Việc đó quan trọng, bạn biết rõ, nhưng nó khó, ngại, hoặc dễ khiến bạn thấy mình vụng về. Tập đàn từ con số không, chạy bộ khi đã đuối sức từ lâu, viết dòng đầu tiên cho cuốn sách mình luôn nói sẽ viết. "Chưa có thời gian" ở đây là lớp áo lịch sự khoác lên sự trì hoãn. Đây là trường hợp đáng ngại nhất, vì nó tự lừa dối.

Thứ ba là thật sự quá tải. Có những giai đoạn bạn nói câu này hoàn toàn chính xác: con nhỏ, người thân đau ốm, một dự án ngốn hết sức lực. Đây không phải ngụy biện, mà là một thực tế cần được tôn trọng, và nó đòi hỏi cách ứng xử khác hẳn hai trường hợp trên.

Ba lý do này nghe giống hệt nhau khi thốt ra thành lời, nhưng lại cần ba cách phản ứng trái ngược. Đó là lý do vì sao chấp nhận "chưa có thời gian" như một lời giải thích cuối cùng thường là cách ta bỏ lỡ điều quan trọng nhất về chính mình.

Một câu chuyện rất quen

Hãy nhìn vào một tình huống mà có lẽ ai cũng từng trải qua.

Đầu năm, bạn hạ quyết tâm sẽ đọc mỗi tháng một cuốn sách. Bạn mua liền năm cuốn, xếp ngay ngắn trên kệ, chụp một tấm hình đăng lên mạng. Tháng Giêng bạn đọc được nửa cuốn. Tháng Hai bận quá, để sau. Tháng Ba lại có một series phim mới ra. Rồi tháng Tư, tháng Năm trôi qua với đúng câu nói ấy lặp đi lặp lại: chưa có thời gian.

Đến cuối năm, bạn nhìn lại kệ sách vẫn còn nguyên xi, và một cảm giác tiếc nuối mơ hồ dâng lên. Nhưng đây mới là điều cần gọi tên: suốt cả năm đó, bạn chưa bao giờ thiếu thời gian. Bạn đã có thời gian xem hết vài series phim dài, lướt mạng hàng trăm giờ, xem đủ loại video ngắn. Điều đã thực sự xảy ra là việc đọc sách liên tục thua trong cuộc cạnh tranh với những thứ dễ hơn, hấp dẫn tức thời hơn. Đó là một chuỗi lựa chọn, được lặp lại mỗi ngày, nhưng chưa một lần được thừa nhận là lựa chọn.

Sự nuối tiếc cuối năm ấy không đến từ việc thiếu thời gian. Nó đến từ chỗ ta đã tiêu thời gian theo một cách mà nếu được hỏi thẳng từ đầu, ta sẽ không đồng ý. Câu "chưa có thời gian" nguy hiểm chính ở điểm này: nó khiến những lựa chọn nhỏ hằng ngày trở nên vô hình, cho đến khi cộng dồn lại thành một năm mà ta không nhận ra là mình.

Khi "chưa có thời gian" là câu trả lời đúng

Cần công bằng: không phải lúc nào câu này cũng là ngụy biện. Có những lúc nó hoàn toàn chính đáng, và ta nên nhẹ nhàng với mình khi đó.

Chủ động gác lại một việc là một kỹ năng, không phải một thất bại. Nếu tháng này bạn chọn dành hết thời gian rảnh cho con nhỏ thay vì học vẽ, thì gác việc học vẽ lại là quyết định đúng đắn và đáng trân trọng. Vấn đề không nằm ở việc bạn gác lại, mà ở chỗ bạn có gác lại một cách rõ ràng với chính mình hay không.

Ranh giới giữa ưu tiên lành mạnh và ngụy biện nằm ở ba câu hỏi.

Bạn có gọi nó là một lựa chọn không, hay đang trốn sau ngôn ngữ về thời gian? "Tháng này tôi chọn ưu tiên gia đình nên tạm gác việc kia" khác rất xa với "tôi không có thời gian".

Bạn có thấy nhẹ nhõm hay áy náy khi nói ra? Một ưu tiên thật sự thường để lại cảm giác bình an. Sự né tránh thì để lại một chút cắn rứt mơ hồ, và cảm giác đó chính là tín hiệu trung thực nhất.

Bạn có định quay lại không, và khi nào? Ưu tiên lành mạnh thường có một hình dung về ngày trở lại, dù chưa cụ thể. Ngụy biện thì cứ "để sau" một cách vô thời hạn, và cái "sau" đó không bao giờ tới.

Nếu bạn trả lời được ba câu này một cách thanh thản, thì "tôi chưa làm việc đó" là một quyết định trưởng thành. Nếu bạn thấy lúng túng ở bất kỳ câu nào, rất có thể bạn đang tự lừa mình một cách dễ chịu.

Một cách nghĩ nhẹ nhàng hơn

Tôi không đề xuất bạn ép mình phải làm hết mọi thứ. Tôi chỉ mong bạn thử một thói quen nhỏ mỗi khi câu "chưa có thời gian" chuẩn bị bật ra.

Đầu tiên, dịch lại câu nói trong đầu: đổi "tôi chưa có thời gian làm X" thành "làm X không phải ưu tiên của tôi lúc này". Nếu câu mới nghe vẫn ổn và bạn thấy bình an, tốt thôi, đó là một lựa chọn thật. Nếu câu mới khiến bạn nhói lên một chút, đó là dấu hiệu bạn đang né tránh chứ không phải đang ưu tiên.

Tiếp theo, thử tìm xem cái gì đã chiếm mất khoảng thời gian đó. Nếu X không phải ưu tiên, thì cái gì đã là ưu tiên thay cho nó? Gọi tên được thứ đang chiếm chỗ giúp bạn kiểm tra xem sự đánh đổi có xứng đáng không, hay bạn chỉ đang làm việc dễ để né việc mình thật lòng muốn làm.

Và nếu X thật sự quan trọng với bạn, hãy cho nó một chỗ nhỏ và cụ thể thay vì một lời hứa mơ hồ. Không phải "sẽ tập đàn nhiều hơn", mà là "mười lăm phút sau bữa tối, ba tối một tuần". Một khoảng thời gian nhỏ nhưng có thật luôn thắng một quyết tâm lớn nhưng không có chỗ đứng trong lịch.

Lời kết

"Tôi chưa có thời gian làm việc đó" là một trong những câu hiền lành nhất mà ta nói ra mỗi ngày, và cũng vì thế mà nó âm thầm nhất. Nó lịch sự, hợp lý, không ai chất vấn, kể cả bản thân ta. Nhưng dưới lớp vỏ ấy gần như luôn là một lựa chọn về điều gì quan trọng với mình, một lựa chọn mà ta chưa muốn nhìn thẳng.

Tôi không nghĩ chúng ta nên ngừng gác việc lại. Biết gác lại đúng lúc là một phần của sống khôn ngoan. Điều tôi mong là ta thay đổi cách gọi tên nó. Khi bạn thôi nói "tôi không có thời gian" và bắt đầu nói "đây không phải ưu tiên của tôi bây giờ, vì tôi đang chọn dành thời gian cho việc kia", bạn lấy lại quyền làm chủ. Bạn không còn là nạn nhân của một chiếc đồng hồ thiếu giờ, mà là người tự tay sắp xếp 168 giờ của chính mình.

Còn cây đàn của tôi, tối nay tôi sẽ lấy nó xuống. Không phải vì tôi đột nhiên có thêm thời gian, mà vì tôi vừa quyết định nó xứng đáng có một chỗ trong quỹ thời gian tôi vẫn luôn có và cho Câu Lạc Bộ Âm Nhạc của CMDN sắp tới.